Girizgâh

Zaman, çarkların arasında öğütülen, kadrana hapsedilen ve 24 eşit parçaya bölünerek alınıp satılan sentetik bir mefhum değildir. Kapitalizmin kokuşmuş lügatinde “vakit nakittir” yalanı yazar; bu yalan, insanı ömrünün her saniyesini dünya için bir şeyler üreterek, tüketerek yahut biriktirerek geçirmeye zorlar. Hâlbuki İslam’ın nizamında vakit nakit değildir; vakit mühlettir, emanettir ve insanın elindeki en telafisi imkânsız sermayedir.

Eskiden atalarımız vakti yaşardı; biz ise bugün vakti harcıyor, vaktin peşinden koşuyor, saate bakarak nefes alıyoruz. Bileğimizdeki demir yahut dijital kelepçeler, bize güneşin nerede olduğunu değil, fabrikanın yahut mesainin neresinde olduğumuzu söylüyor. Kışın o kısacık, bereketi içine çekilmiş gününü de, yazın o uzun ve harlı gününü de aynı “24 saat” kalıbına döküp, insanı tabiatın esnek, geniş ve canlı ritminden kopardılar.

Bunun en büyük delili, günün başlangıç anıdır. Gece 12’de, karanlığın en koyu, tabiatın en dilsiz ve fıtratın en ölü anında yeni bir gün başlatmak; şeytani bir aklın, insanı kâinatın nizamından koparma tasavvurudur. Gecenin o zifiri körlüğünde, gökyüzünde hiçbir alamet yokken, sadece bir çark “tık” etti diye gün mü döner? Fıtrata kör, kâinata sağır olanların takvimidir bu. Atalarımız asırlar boyu günün başlangıcını o ruhsuz gece yarısıyla değil, akşam ezanıyla (gurûb ile) tayin ettiler. Güneşin usulca batışı, ufkun kızıla boyanması; hem biten bir günün gözle görülen ölümü hem de taze bir günün, karanlık bir rahimden doğuşuydu. Müslüman’ın günü akşamdan başlar; evvela karanlığın inzivasına, tefekküre çekilir, sonra sabahın nuruyla fiiliyata geçerdi.

Bugün, merhum Ahmet Haşim’in “Müslüman Saati” dediği ağırbaşlı, sükûnet dolu ve fıtrata mutlak itaat eden takvimden koptuğumuz için; ne sabahın o keskin bereketini görebiliyoruz ne de ikindinin o sararan, ömrün bitişini hatırlatan hüznünü. Vakti kaybettiğimiz için, ibadeti de vaktin dışına ittik. Namazları, modern mesai saatlerinin arasına sıkıştırılmış birer “mola” yahut Batılıların kilisede yaptığı gibi bir “günah çıkarma” seansına dönüştürdük. O plaza odalarında, o toplantı aralarında “Şu farzı hemen kılıvereyim de işime döneyim.” telaşı, aslında vaktin efendisinin Allah değil, patronlar ve sistem olduğunun acı bir itirafıdır.

Hâlbuki nizam tam tersi olmalıydı: Hayat, mesaiye göre değil; mesai, namaz vakitlerine göre tanzim edilmeliydi. Onca işin gücün arasında aradan çıksın diye namazı kılmak değil, namazların arasında, aradan çıksın diye çalışmak, yaşamaktır aslolan. Asıl meşgale, asıl mesai o mukaddes huzura durmaktır; dünyevi işler, tarladaki çapa, dükkândaki hesap ise sadece iki ezan arasındaki o boşluğu dolduran, aradan çıkarılması gereken fuzuli teferruatlardır.

Beş vakit; kâinatın boşluğuna atılmış beş sağlam kancadır. Sabah, insanın doğumunu; öğle, kibrin ve gençliğin zirvesini; ikindi, ihtiyarlığı ve sararan ömrü; akşam, kabre girişi; yatsı ise kıyameti ve defterin dürülüşünü sembolize eder. Allah bu beş vakti tayin ederek, insanın dünya hayatına dalıp gitmesine, “Ben ebediyim.” gafletine düşmesine mani olmuştur. Sen tam dünyaya dalmış, paraya, kibre yahut hırsa kapılmışken bir ezan okunur; güneşin zaviyesi değişmiş, gölge uzamış yahut ufuk kararmıştır. O ses sana mühletinin daraldığını, asıl sahibine dönmen gerektiğini yüzüne çarpar. Namaz, dünyanın o boğucu fasit dairesini her gün beş defa parçalayan bir devrimdir.

Bu rehber; zamanın efendisi olan o suni rakamlara isyan etmen ve hayatını yeniden kâinatın, gölgelerin ve ezanın sarsılmaz nizamına göre kurman için yazıldı. Güneşe ve gölgelere bakmayı unutan bir neslin, hakikati görmesi beklenemez. Şimdi saatleri durdur. Gökyüzüne bak. Asıl vaktin nizamına, fıtratın takvimine dönüyoruz.

Neden Beş Vakit?

İslam’da vakit, kâinatla kurulan müşahhas, göze batan ve kaskatı bir temasa dayanır. Neden beş vakit? Çünkü beş vakit, hem güneşin gökyüzündeki seyrinin en keskin duraklarıdır hem de bir insanın anne rahmine düşüşünden kabre girişine kadar olan o fani ömrünün günlük bir ‘simülasyon’udur.

Her gün, insanın bütün bir ömrünün küçük bir kopyası olarak yeniden yaşanır ve ölür.

Şafak ve Yatsı (İşâ): Defterin Kapanışı ve Ölüm
Ufuktaki o son kanlı kızıllık da yitip gidip gökyüzü mutlak bir zifiri karanlığa, kaskatı bir sükûnete teslim olduğunda yatsı vakti girer. Bu; kıyamet kopmuş, kabir hayatı tam manasıyla başlamış, arzın ve insanın üzeri kapkara bir kefenle örtülmüş demektir. Yatsı namazı, biten günün hesabının kapatıldığı, sağ ve sol omuzlardaki defterlerin dürüldüğü o nihai mühürdür.

Fıkıh, yatsıdan sonra lüzumsuz yere uyanık kalmayı, lafazanlık yapmayı, malayani ile meşgul olmayı mekruh görür. Zira fıtrat; yatsının mutlak karanlığından sonra hücrelerin yenilenmesini, tefekküre dalmayı ve insanın “küçük ölüm” olan uykuya teslimiyetini emreder. Kâinat dükkânı kapatmış, şalteri indirmiştir; artık konuşulacak bir şey kalmamıştır. Bugün gece 1’lere, 2’lere kadar televizyon, internet yahut bitmeyen mesailerle suni ışıklara maruz kalarak direnen modern insan, aslında yatsının kaskatı “kapanış” nizamına ve bizzat kendi fani tabiatına küstahça isyan etmektedir. Ve insan bu ahmakça isyanının bedelini, ertesi sabah o mukaddes fecir vaktinde uyanamayarak, dirilişi kaçırarak, o günü bir ölü gibi yaşayarak ödemektedir.

Fecr-i Sâdık (Sabah): Diriliş ve Rahmin Yırtılışı
Sabah vakti, zifiri karanlığın doğu ufkunda incecik, beyaz bir iplik gibi enlemesine yırtıldığı (fecr-i sâdık) anla başlar. Bu, insanın doğumudur. Tabiatın, kuşların, ağaçların ve arzın uykudan, yani o ‘küçük ölümden’ uyanıp hayatta ilk nefesini alışıdır.

Müslüman, güneş doğmadan evvel, o koyu karanlık henüz yırtılırken yatağını terk edip ayakta olan âdemdir. Rızıkların kâinata taksim edildiği, feyzin ve merhametin yeryüzüne sağanak gibi indiği o mukaddes sükûnet anını, sıcak yatağında uyuyarak geçiren kimesne; günün istiklâlini en baştan şeytana teslim etmiş demektir. Suyu soğuk bulup nefsine yenilen, fecri kaçıran adamın ruhu gün boyu uyuşuk, bereketi kesik olur. Zira güneş, ancak mülkün gerçek sahiplerinin üzerine doğarsa gün aydınlanır; güneşi yatakta karşılamak, pasif bir köleliktir. Fecr, kâinatın insana “Ayağa kalk ve diril!” emridir.

Zevâl ve Öğle: Kibrin Zirvesi ve Gençliğin Hükmü
Güneş, gökyüzünün en tepesine (meridyene) tırmanıp bütün gölgeleri ayaklar altına aldığı o an, “zevâl” vaktidir. Bu an, insan ömründeki gençliğin, şehvetin, gücün ve kibrin zirvesidir. Fıkıh, tam bu tepe noktasında, güneşin en dik ve pervasız olduğu o anda (vakt-i kerahatte) namaz kılmayı kesin bir dille yasaklar. Neden? Çünkü güneşin tanrılık taslar gibi en kibirli, en tahakküm edici olduğu o an; yıldıza, güneşe ve ateşe tapınanların (Mecusilerin) secde vaktidir. Müslüman, kâinatın bu görünür kibrini elinin tersiyle iter, güneşin o mağrur duruşuna secde etmez.

Lakin güneş, o kibirli zevâl noktasını bir milim geçip de, o yok olmuş gölge usulca doğuya doğru ufacık bir meyil yaptığında (Fey-i Zevâl) öğle vakti giriverir. Bu, ömrün kemâlinden zevaline geçişidir; “dünyanın geçiciliğinin” tabiata kazınmış ilk işaretidir. O sarsılmaz sandığın gençlik bitmiş, pörsüme ve iniş başlamıştır. İşte öğle namazı, o bitmek bilmeyen dünyevi mesainin, o hırsın, o “daha çok kazanmalıyım” telaşının tam omurgasına inen merhametli bir baltadır. “Dur!” der ezan, “Bu dünya senin sandığın kadar ebedî değil. Güneş devrildi, gölge uzamaya başladı. Bırak elindeki o kâğıtları, kapat o dükkânın kasasını ve asıl sahibinin huzurunda kibrini secdeyle ez.”

Asr (İkindi): Gölgelerin Uzayışı, İhtiyarlık ve Hüzün
Allah, Kur’an’da “Asr’a yemin olsun ki…” diyerek insanlığı uyarır. Asr; cenderede sıkışmış, mengenede ezilmiş, suyu çıkarılmış zaman demektir. İkindi vakti; güneşin sararıp solduğu, hararetini kaybedip ferinin söndüğü ve gölgelerin insan boyunu fersah fersah aştığı o melankolik, ağır, insanın içine oturan vakittir. Bu, insan ömründeki ihtiyarlığa denk gelir. Gölgeler (yani mazi ve günahlar) aslından daha büyük hâle gelmiştir.

Fıkıhta ikindinin girişi o muazzam gölge hesabıyla tayin edilir. Her şeyin gölgesi kendisi kadar yahut iki katı olduğunda ikindi başlar. İkindi, günün sermayesinin tükenmekte olduğunun, ömrün hızla avuçlardan kayıp gittiğinin telaşıdır. Pazar yerleri toplanır, iş yavaşlar, göç hazırlığı başlar. Modern sistem, seni akşamın 6’sına, 7’sine kadar floresan ışıklı plazalara, penceresiz ofislere hapsederek bu ilahi hüznü, bu fıtri telaşı hissetmene mani olur. Seni “hâlâ vaktin var” yalanıyla uyuşturur. Hâlbuki ikindi namazı, ölmeden evvelki son silkiniş, son tövbe kapısıdır. Bu vakti, dışarıdaki gölgelerin uzayışını görmeden, o sararan güneşi yüzünde hissetmeden ekran başında geçiren nesiller; kendi ihtiyarlıklarını ve kapıdaki ölümlerini de idrak edemezler.

Gurûb (Akşam): Günün Ölümü ve Berzah
Güneşin ufkun ardına usulca devrilip kaybolduğu an. Gökyüzünde o kanlı kızıllık (şafak) henüz asılıdır lakin ışık kaynağı ölmüştür, can çıkmıştır. İnsan ömründeki o son nefesin verilişi, toprağın altına ilk giriş vaktidir. Müslüman için gün, o ruhsuz gece yarısı çarkıyla değil, işte tam bu an biter ve taze gün başlar. Akşam kısadır; fıkhi olarak en dar, en acil, en telaşlı vakittir. Tıpkı ölümün aniliği, ölüm meleğinin pazarlıksız gelişi gibi.

Gâvurun sistemi tam bu saatlerde “gece hayatı”, “mesai sonrası stres atma” diyerek insanı neon ışıklarının altına, sokağa, israfa ve kendini unutmaya çağırırken; Müslüman saati insanı derhâl evine, yuvasına, iç muhasebesine ve sükûtun inzivasına davet eder. Gündüzün şamatası, pazarın kavgası bitmiş, hakikat perdesi inmiştir. Akşam, ölen bir günün ardından tutulan vakur bir yastır.

Kerahat Vakitleri

Zamanın sadece ibadet edilen anları değil, fıkhen ibadet etmenin yasaklandığı (kerahat) anları da derin bir felsefi ve itikadi ceht barındırır. Üç vakitte namaz kılınmaz:

– Güneş doğarken (Tulû)
– Güneş tam tepedeyken (İstiva/Zevâl)
– Güneş batarken (Gurûb)

Modern akıl bunu anlayamaz. “Ne güzel, her an ibadet etsek ya!” der. Lakin fıkıh, tevhidi koruyan muazzam bir kalkandır. Güneşe tapanlar, ateşi kutsayanlar tam da güneşin doğduğu, en yüceldiği ve battığı bu anlarda ona tazim eder, ayin yaparlar. İslam ise der ki: “Güneş de dâhil olmak üzere hiçbir mahluk, en parlak ve heybetli anında bile secde edilmeye, önünde eğilinmeye layık değildir.” Kerahat vaktinde secdeyi haram kılmak; tabiata, kâinata, yıldıza ve gezegene çekilmiş bir resttir. “Ben kâinatın dönüşüne, güneşin azametine değil, o güneşi yaratan ve döndüren iradeye boyun eğerim.” demektir. Bu, zamanın ve tabiatın putlaştırılmasına vurulmuş en ağır darbedir.

Hatime

Atalarımız asırlar boyu saati bilmezlerdi, zira saate ihtiyaçları yoktu. Onların saati ufuk çizgisiydi, avluya vuran gölgenin boyuydu, minareden yükselen sesti. Bir esnafa “Ne zaman görüşelim?” denildiğinde, “Öğleden sonra saat 14:30’da.” gibi ruhsuz, kesin ve dikte edici rakamları kullanmazlardı. “İkindi sularında.”, “Kuşluk vakti.”, “Akşamla yatsı arası.” derlerdi. Zamanı kesin hudutlarla bıçak gibi kesmez, onu Allah’ın bir lütfu olarak, esnek ve bereketli bir genişlik içinde yaşarlardı.

Bugün sen, fabrikaların, bankaların ve o 8-5 mesailerin sana dayattığı rakamlardan ibaret olan sentetik saate boyun eğdikçe istiklâlinden vazgeçiyorsun. Çalışma saatlerini, toplantılarını, uykunu ve yemeğini o rakamlara göre değil; sabahın bereketine, öğlenin zevâline, ikindinin gölgesine göre tanzim edeceksin.

İşini gücünü öğle ezanında bırakabilme kudreti; o işverenin, o müşterinin sana vurduğu prangayı koparıp atmaktır. Akşam ezanıyla eve kapanmak, gece hayatının israf ve hayasızlık çarkına çomak sokmaktır. Yatsıdan sonra uyumak ve sabah fecirde dirilmek, endüstrilerin sana satacağı haplara, antidepresanlara ihtiyaç bırakmayan en muazzam fıtri şifadır.

Şimdi gölgenin boyunu ölç. Sen kâinatın bir parçasısın; fabrikanın bir dişlisi, sistemin bir pili değil. Hayatını o beş vakte, o güneşin inzibatına göre hizala.

Zira vaktin sahibi kimse, senin de sahibin O’dur.